وسواس را می‌توان به عنوان افكار ناخوانده و مخربی تعریف كرد كه ذهن را اشغال می‌كند. اصولا افراد مبتلا به این عارضه در دنیایی از ترس به سر می‌برند. این افراد تحت تاثیر علائم بیماری خود، بسیار ناراحت و مضطرب هستند و این استرس باعث اختلال برنامه روزانه‌شان می‌شود. به همین دلیل هم ‌باید این بیماری را از همان ابتدا درمان كرد. چراكه درمان نكردن بموقع این عارضه، موجب استمرار این بیماری و نمود ناهنجاری‌های بیشتر در سنین بزرگسالی می‌شود. مصاحبه امروزمان را به این مقوله اختصاص دادیم و به این منظور گفت‌وگویی با عاطفه قنبری جلفایی، روانپزشك و استادیار دانشگاه علوم پزشكی تهران انجام دادیم.

وسواس چیست و به چه افرادی وسواسی می‌گویند؟

وسواسی فكر یا عملی است كه چندین بار در طول روزبه ذهن فرد بیمار خطور می‌كند و او بر اثر این افكار، دچار افكار، تصاویر و تكانه‌های تكرار شونده و آزاردهنده می‌شود. این افكار واعمال، بیمار را بشدت ناراحت و مضطرب می‌كند و موجب اختلال درروند زندگی روزانه‌اش می‌شود. این افراد به‌رغم این‌كه بر غیرمنطقی بودن این افكار یا اعمال خود واقف هستند اما برای رهایی از اضطراب و آرامش خاطر خود به آنها عمل می‌كنند.

در مجموع وسواس به چند نوع تقسیم‌بندی می‌شود؟

گاهی اوقات ممكن است وسواس به علت وجود یك فكر در فرد ایجاد شود. این نوع وسواس بیشتر در گروه سنی بزرگسالان شایع است. دراین حالت گاهی براثر كلمه یا واژه‌ای نامناسب، تكانه‌ها یا تصاویر زشتی به ذهن فرد بیمار خطور می‌كند كه باعث آزارش می‌شود. به عنوان مثال به صورت مداوم تكانه‌های برداشتن چاقو و آسیب رساندن به دیگران در ذهن او نقش می‌بندد و این امر موجب ترس او از انجام این كار می‌شود. همچنین گاهی ممكن است، وسواس حاصل یك عمل باشد. به عنوان مثال ممكن است نوعی ترس نامعقول از كثیفی اشیاء، دست‌ها و لباس‌ها در ذهن فرد به وجود آید. در این حالت فرد احساس می‌كند میكروب یا كثیفی به طور وحشتناكی به او و دیگران آسیب می‌رساند. اصولا شستن دست‌های این افراد به درازا می‌انجامد. اكثر افراد وسواسی عادت به شمارش اعداد دارند. 3 تا 4 مرتبه شستن ظرف‌ها،3 مرتبه خاموش و روشن كردن گاز یا ماشین از جمله نمونه‌های بارز این مثال هستند. گاهی این افراد با علم به این‌كه حركاتشان غیرمنطقی است اما برای كاهش اضطراب درونی‌شان دیگران را نیز در انجام كارهای خود شریك می‌كنند، یعنی 3 مرتبه از یك در رد می‌شوند و از دیگران نیز می‌خواهند این كار را انجام دهند. برخی از افراد وسواسی نیز سعی در حفظ تقارن اشیاء دارند به عنوان مثال اگر شیئی به اندازه 2 میلی‌متر از لحاظ تقارنی نا همخوانی داشته باشد، تا زمانی كه تقارن دوطرفه در آن ایجاد نشود، ذهن فرد بیمار آشفته خواهد شد. همچنین گاهی ممكن است هر دونوع وسواس فكری و عملی در فرد مبتلا دیده شود. معمولا كودكان مبتلا به این عارضه این اعمال و افكار را به صورت راز در نزد خود نگه می‌دارند. افكار خرافی در بین این افراد بسیار شایع است. به عنوان مثال آنان بر این باورند كه اگر جوراب قرمز به پا كنند یا از یك در چند مرتبه بگذرند برایشان بهتر است. برخی از این كودكان مدام تكالیف‌شان را پاك می‌كنند. در نتیجه انجام تكالیف برای آنان بسیار دشوار می‌شود. گاهی اوقات كودكان وسواسی در پوشیدن یا تعویض لباس خود نیز دچار اضطراب هستند كه این امر موجب كند شدن روند كاری و افت تحصیلی آنها می‌شود.

این عارضه در دختران بیشتر شایع است یا پسران؟

به‌طور كلی در حالت شدید 2 تا 4 درصد و در حالت خفیف معمولا 20 تا 25 درصد كودكان (از 4 نفر یك نفر) مبتلا به این عارضه می‌شوند. معمولا این بیماری در پسران بیشتر از دختران شایع‌ است، اما در سنین بالاتر این بیماری بین خانم‌ها و آقایان برابر می‌شود.

دلایل اصلی بروز وسواس كدامند؟

در حال حاضر وسواس فكری و عملی تحت تاثیر چند عامل هستند. یكی از علت‌های این بیماری، عامل بیولوژیك یا زیستی است. در این حالت قسمتی از مغز فرد بیمار كه مسوول رفتارهای اوست نسبت به افراد عادی كوچك‌تر است. این افراد می‌توانند تحت درمان قرار بگیرند و با مصرف داروی خاصی درمان شوند. رفتارهای روانی یا اجتماعی نیز یكی دیگر از عوامل ایجاد این بیماری است. این علت نیز می‌تواند مجهول یك‌سری جنبه‌های تربیتی و یادگیری باشد. به عنوان مثال فرد درطول زندگیش از دیگران این اعمال را آموخته است و در نتیجه یاد گرفته است كه دایم به این موضوع كه آیا شیر گاز و شیر آب یا در را بسته است یا نه فكر كند. در این افراد هم رفتار درمانی بسیار موثر است و با یادگیری جنبه‌های روانی می‌توان این افراد را مداوا كرد. استرس نیز تاثیر فراوانی در پیدایش وسواس دارد. همچنین می‌توان جنبه‌های ارثی و وراثت را نیز یكی از عوامل تاثیرگذار در ایجاد این بیماری دانست؛ معمولا دراین افراد دیده می‌شود كه یكی از اقوام درجه یك به این بیماری مبتلاست.

والدین زمانی كه علائمی همچون درخواست‌های عجیب و غریب یا تكرار مداوم یك سوال برای اطمینان خاطر را در كودكانشان مشاهده كردند باید نسبت به وجود بیماری وسواس شك كنند

آیا این بیماری قابل پیشگیری است؟

متاسفانه معمولا بیماری وسواس خیلی دیر تشخیص داده می‌شود. معمولا یك سری كارها همچون تعلق خاطر به كتاب یا عروسك خاص در سنین 2 تا 4 سالگی در بین كودكان به چشم می‌خورد كه ناشی از وسواس آنهاست. به عنوان مثال دربرخی ازكودكان این گروه سنی دیده می‌شود كه هنگام رفتن به حمام عروسك خاصی را با خود همراه می‌كنند. این افكار با گذشت زمان و تكامل كودك رنگ می‌بازد و دیگر جدایی از عروسك برای آنان باعث اضطراب و استرس نمی‌شود، اما چنانچه رفتارهایی همچون حملات جیغ و گریه و داشتن استرس زیاد در كودك مشاهده ‌شود باید نسبت به درمان بهنگام آنها اقدام شود. به عنوان مثال این علایم را زمانی در كودك پیدا می‌كنیم كه به دلیل این‌كه لباسی خاص را نپوشیده، سر جلسه امتحان دچار استرس شده است. بنابراین والدین زمانی كه علائمی همچون درخواست‌های عجیب و غریب، انجام كارها پس از شمارش اعداد، مالش اجسام، تكرار مداوم یك سوال برای اطمینان خاطر را در كودكانشان مشاهده كردند باید نسبت به وجود این بیماری شك كنند. در ضمن این كودكان باید پس از تشخیص بیماری، هرچه سریع تر تحت درمان به لحاظ دارویی و روان‌درمانی قرار بگیرند.

درمان این كودكان چگونه است، آیا این ذهنیت در بین عموم مردم درست است كه داروهایی كه برای درمان وسواس جود دارند موجب اعتیاد و عوارض ثانویه در فرد می‌شود؟

متاسفانه برخی از والدین به علت ناآگاهی از این‌كه داروهای درمانی كودكان اعتیادآور نیست و عوارض زیادی متوجه كودكانشان نمی‌شود، برای مداوای فرزندانشان اقدام نمی‌كنند. حتی در برخی از خانواده‌ها نیز گاهی دیده شده است كه والدین با علم به این‌كه فرزندشان به علت بیماری وسواس دچار افت تحصیلی شده اما از مراجعه بهنگام به روانپزشك و درمان امتناع می‌كنند. والدین این فرزندان باید بدانند كه چنانچه نسبت به درمان كودكانشان در سنین كم اقدام نكنند، این بیماری در آنها استمرار خواهد یافت و در سنین بالاتر با نشانه‌های دیگری نمود می‌یابد. درمان این بیماران نیز مانند تمام بیماری‌ها دارای یك مراحل درمانی است و حداكثر یك سال زمان برای مداوای هرچه بهتر این افراد نیاز است. بسیاری از داروهایی كه برای درمان این طیف از افراد به كار برده می‌شود، اعتیادآور نیست. البته این داروها نیز مانند داروهای مصرفی سایر بیماری‌ها عوارض خاص خود را دارد و عارضه آن نیز بستگی به نوع داروی مصرفی درمان دارد. همان‌گونه كه بیمار فشارخونی با علم به این‌كه داروی مصرفی‌اش دارای عوارض جنسی،خلق و خو و.... است، بخاطر عوارض سكته مغزی كه عارضه بدتری است، مجبور به مصرف این داروها تا پایان عمرش است. بنابراین بیماران وسواسی نیز برای درمان بیماری‌شان نیازمند مصرف برخی داروها هستند و مصرف این داروها برای پیشگیری از عوارض بعدی لازم و ضروری است.

منبع: جام جم