پژوهشگران طی زمان با كودكانی مواجه می‌شوند كه از نظر وضعیت بینایی، شنوایی و هوش بهنجار هستند، ولی نمی‌توانند یاد بگیرند. با وجود مطالعات فراوانی كه در این زمینه صورت گرفته، اما هنوز شناسایی این اختلال با نوعی مشكل همراه است. حتی در مواردی نا آگاهی و ناآشنایی‌های معلمان، مسئولان و والدین سبب می‌شود این كودكان به اشتباه به مدارس استثنایی فرستاده شوند.در این میان سوالات زیادی درباره این كودكان وجود دارد كه بسیاری از والدین پاسخ درست آنها را نمی‌دانند.

چه رابطه‌ای بین بیش‌فعالی و اختلال یادگیری وجود دارد؟

در كودكان مبتلا به اختلال یادگیری، بیش‌فعالی نسبتا شایع است. داده‌های موجود حاكی است حدود 15تا30 درصد كودكان دچار اختلال یادگیری همزمان دچار بیش‌فعالی هستند. ممكن است این كودكان علائمی مانند بی‌توجهی، تغییر سریع توجه، حواس‌پرتی، تكانشی بودن، پرفعالیتی، اشكال در پردازش گفتار و كمبود دقت در كپی كردن داشته باشند.

در گذشته روان‌شناسان به همراه بودن بیش‌فعالی كودكان با ناتوانی یادگیری تاكید می‌كردند، در حالی كه امروزه علاوه بر آن نقایصی مربوط به توجه و تكانشگری نیز به عنوان مشكلات همراه مورد بررسی قرار می‌گیرد. این كودكان ممكن است بسختی برای مطالعه و یادگیری تمركز كافی داشته باشند. شواهد پژوهشی نشان داده‌اند، درمان‌های دارویی بویژه مصرف ریتالین در بهبود عملكرد تحصیلی این كودكان تاثیر داشته است.

چگونه می‌توان اختلالات یادگیری را از سایر اختلالات تمیز داد؟

تشخیص افتراقی اختلال یادگیری از سایر اختلالات اهمیت ویژه‌ دارد. گاهی اوقات به علت تشابهات فراوانی كه میان برخی اختلالات وجود دارد، ممكن است به كودك برچسب اشتباهی زده شود، در نتیجه كودك از مسیر صحیح درمان دور می‌شود. برخی اختلالات و بیماری‌هایی كه گاهی با این اختلال اشتباه گرفته می‌شوند، عبارت است از:

عقب‌ماندگی ذهنی: كودكان مبتلا به عقب‌ماندگی ذهنی همانند كودكان با اختلال یادگیری، ویژگی‌هایی مانند مشكلات زبانی،مشكلات ادراكی و بیش‌فعالی از خود بروز می‌دهند، اما كودكان عقب مانده ذهنی برخلاف كودكان دارای اختلال یادگیری، در تمام زمینه‌ها رشد كندی دارند. آزمون‌های هوشی می‌تواند تا حدودی این مساله را روشن كند.

اختلالات هیجانی ـ رفتاری: اگرچه تشخیص مشكلات هیجانی و رفتاری از اختلال یادگیری بسیار دشوار است، ولی اگر كودك، انگیزه كافی برای ادامه تحصیل داشته باشد، می‌توان اختلال یادگیری را تشخیص داد.

اختلال نقص توجه ـ بیش‌فعالی(ADHD):چون مبتلایان اختلال یادگیری و اختلال ADHD، دچار مشكلات توجه و پرتحركی هستند و از مهارت‌های سازماندهی برخوردار نیستند، بسختی از هم تشخیص داده می‌شوند. با این همه، اگر پیشرفت تحصیلی كودك همسطح با توانایی‌ فردی او باشد و میان آنها تفاوت زیادی وجود نداشته باشد، به عنوان اختلال نقص توجه ـ بیش‌فعالی شناسایی می‌شوند. گاهی این دو اختلال با هم دیده می‌شود كه بدیهی است برای هر دو باید مداخلات درمانی انجام گیرد.

اختلالات یادگیری چه موقع ظاهر می‌شود؟

بنابر اظهارنظر برخی پژوهشگران، مشكلات یادگیری در كودكان ممكن است در كلاس اول مشاهده شود؛ همان زمانی كه كودك در موقعیت‌های گروهی و آموزشی قرار می‌گیرد و نسبت به سایر همكلاسی‌های خود در انجام تكالیف درسی دچار مشكل می‌شود. گاهی برخی كودكان - بخصوص اگر هوش بالایی داشته باشند - در مقاطع پایین تحصیلی (دوره ابتدایی) با استفاده از حافظه و حدس، ناتوانی در خواندن را جبران می‌كنند. در چنین مواقعی، اختلال ممكن است تا كلاس چهارم یا بیشتر آشكار نشود.
به هر حال، هنگامی باید تشخیص اختلال یادگیری گذاشته شود كه كودك حداقل دو سال در مدرسه حضور داشته باشد و در این صورت مشخص می‌شود با آموزش‌های ارائه‌شده در مدرسه، هنوز از یادگیری ناتوان است یا نه. باید اطمینان حاصل شود كه بخصوص در مورد ریاضی با وجود آموزش عمومی در كلاس و آموزش انفرادی توسط مادر یا معلم، عملكرد كودك قابل قبول است.

آیا اختلال یادگیری را می‌توان قبل از سن مدرسه تشخیص داد؟

بیشتر پژوهشگران بر این باورند كه برای تشخیص اختلال یادگیری باید تا كلاس دوم دبستان صبر كرد تا كودك برای آموزش‌های مناسب در مدرسه فرصت كافی داشته باشد. اغلب در سنین پیش از دبستان، نشانه‌های اولیه‌ای از ناتوانی‌ها وجود دارد كه ممكن است توجه والدین را به خود جلب كرده باشد. در چنین مواقعی اگر این علائم درمقایسه با سن، وضعیت آموزشی یا توانایی‌ شناختی كودك قابل انتظار نباشد، به احتمال زیاد می‌تواند نشان‌دهنده اختلال یادگیری باشد. برای تشخیص زودهنگام این اختلال، كودك باید توسط یك درمانگر مجرب ارزیابی شود.

چه عواملی در تشخیص زودهنگام اختلال یادگیری موثر است؟

وجود هر یك از علائم هشداردهنده اولیه دركودك به طور قطع سبب ایجاد اختلال یادگیری نمی‌شود، ولی پیگیری زودهنگام و برنامه‌ریزی مناسب برای این كودكان كه در معرض خطر هستند، نه‌تنها می‌تواند شكست‌های تحصیلی را كاهش دهد، بلكه در حد وسیعی از بروز آن پیشگیری می‌كند. این كودكان ممكن است یك یا چند مورد از این علائم را داشته باشند: دیرتر از كودكان همسن خود صحبت كنند، در یادگیری لغات جدید كند باشند، در تلفظ كلمات با مشكل روبه‌رو باشند، قادر به یادآوری صحیح واژه‌ها نباشند، در فراگیری مهارت آگاهی واج شناختی( مهارت زبانی) متناسب با سن دچار مشكل باشند، در یادگیری الفبا، شماره‌ها، روزهای هفته و رنگ‌ها ناتوان باشند، قادر نباشند دستورها یا قواعد چند مرحله‌ای را دنبال كنند، در تعریف یا بازگویی داستان‌ها،ترتیب و توالی صحیح را رعایت نكنند، در كسب مهارت‌های حركتی ظریف و درشت دچار تاخیر باشند، در كسب مهارت‌های شناختی مانند توانایی فكر كردن و حل مساله و... تاخیر داشته باشند و دارای تعامل مناسب با همسالان نباشند و پاسخ‌های مناسب عاطفی به آنها ندهند.

آیا اختلال یادگیری درمان می‌شود؟

برخی دانشمندان بر این باورند كه مغز می‌تواند تغییر كند. علم گام‌های بلندی در درك عملكرد‌های درونی مغز برداشته و كشف مهمی به نام ترمیم‌پذیری اعصاب را به ارمغان آورده كه امید تازه‌ای برای درمان ناتوانی‌ها و اختلالات یادگیری است. ویژگی ترمیم پذیری اعصاب به عملكرد طبیعی مغز اشاره دارد كه توانایی مادام‌العمر برای تغییر سه چهارم به شكل ارتباطات عصبی جدید و به وجود آوردن سلول‌های مغزی تازه را در پاسخ به تجربه و یادگیری دارد. برای درك این مساله بهتر است از تلفن استفاده كنیم. اگر خطوط تلفن در منطقه خاصی از شهر خراب شود، شركت تلفن با سیم كشی مجدد، خرابی‌ها را برطرف می‌كند. به طور مشابه سیم‌كشی معیوب مغز، خطوط معمولی ارتباطات را مختل می‌كند و این امر به آسانی باعث اختلال در پردازش اطلاعات می‌شود، ولی مغز می‌تواند تحت شرایط مناسب یادگیری و با سازماندهی مجدد، اتصالات عصبی جدیدی به وجود آورد. بنابراین در افرادی كه اختلال خواندن و نوشتن دارند، مغز می‌تواند با ارتباطات عصبی جدید مهارت‌های خواندن و نوشتن را تسهیل كند. بر اساس DSM-TV ، در مواردی كه شدت اختلال خفیف باشد و آموزش‌های كمكی بموقع شروع شود، می‌توان تا اواخر سال اول یا دوم دبستان مشكل را حل كرد. در موارد شدیدتر بسته به الگو و شدت نقایص، آموزش ویژه و كمكی ممكن است تا اواخر دبیرستان نیز ادامه یابد. هدف والدین و درمانگر از درمان باید این باشد كه مهارت كودك را به بالاترین سطح ممكن برسانند و در حد توانایی كودك از او انتظار پیشرفت داشته باشند.

 منبع: جام جم