گفتاردرمانی یا آسیب‌شناسی گفتار و زبان رشته‌ای از علوم است که به بررسی ماهیت انواع اختلالات گفتار و زبان و نیز روشهای تشخیص و درمان این اختلالات می‌پردازد.

گفتار درمانگران به درمان کودکانی که در فراگیری زبان مادری یا استفاده صحیح از گفتار دچار مشکل هستند و نیز بزرگسالانی که به دلیلی توانایی گفتاری خود را از دست داده‌اند می‌پردازند.

گفتار درمانی‌ به‌ درمان‌ افراد مبتلا به‌ اختلالات‌ گفتاری‌ می‌پردازد. اختلالات‌ گفتار درمانی‌، آن‌ دسته‌ از اشکالات‌ یا نقص‌ هایی‌ هستند که‌ بر روی‌ زبان‌، گفتار،صدا و آهنگ‌ اثر می‌گذارند لذا برای‌ آشنایی‌ با موضوعات‌ فوق‌ الذکر به‌ طور مختصر آنها را شرح‌ می‌دهیم‌:

۱) زبان‌:  عبارت‌ است‌ از وسیله‌ای‌ که‌ باعث‌ انتقال‌ افکار و مفاهیم‌ به‌ دیگران‌ می‌شود مانند: صحبت‌ کردن‌، نوشتن‌ اشارات‌، پانتومیم‌ و

۲) گفتار:  قسمتی‌ از زبان‌ است‌ که‌ در آن‌ برای‌ انتقال‌ افکار و مفاهیم‌ به‌ دیگران‌ از صداها، کلمات‌ و ترکیب‌ و ترکیب‌ منظم‌ و با قاعده‌ آنها استفاده‌ می‌کنیم‌.

۳) صدا:  عبارت‌ است‌ از ارتعاش‌ تارهای‌ صوتی‌، و وسیله‌ای‌ برای‌ ارائه‌ صداهای‌ لازم‌ در گفتار )بدون‌ استفاده‌ از ارتعاش‌ تارهای‌ صوتی‌ حرف‌ زدن‌ انسان‌ به‌ نجوا تبدیل‌ می‌شود)

۴) آهنگ‌:  عبارت‌ است‌ از رعایت‌ فواصل‌ زمانی‌ در ادای‌ صداها یا کلمات‌ که‌ کلمات‌ انسان‌ را آهنگ‌ و نظم‌ خاصی‌ می‌بخشد.

گفتار درمانی‌ با توجه‌ به‌ مهارت‌های‌ بالا، با یکی‌ از موارد بسیار پیچیده‌ وضروری‌ انسان‌ یعنی‌ ارتباط‌ سر و کار دارد.

علم‌ گفتار درمانی‌ در آغاز به‌ شناسایی‌ گفتار و رشد طبیعی‌ آن‌ و سپس‌ به‌ بررسی‌ اختلالات‌ موجود در روند طبیعی‌ اش‌ می‌پردازد و تلاش‌ در جهت‌ رفع‌ موانع‌ آن‌ دارد.

وظایف‌ گفتار درمانی‌

اولین‌ و مهم‌ترین‌ خصوصیت‌ یک‌ گفتار درمان‌، داشتن‌ گفتاری‌ کاملاً مناسب‌ و خالی‌ از عیب‌ است‌. گفتاردرمان‌ باید شخصیت‌ انعطاف‌پذیری‌ داشته‌ باشد. زیرا مراجعین‌ وی‌ کودکان‌ خردسال‌، نوجوانان‌، جوانان‌ و نیز افراد سالمندی‌ هستند که‌ به‌ دلایل‌ گوناگون‌ دچار اختلال‌ گفتاری‌ هستند و قابلیت‌ لازم‌ دیگر هنرمندی‌ و خلاقیت‌ است‌. گفتار درمان‌ باید قادر به‌ کاربرد صحیح‌ و هنرمندانه‌ تکنیک‌ها و شیوه‌ها باشد. وظایف‌ یک‌ کارشناس‌ گفتار درمانی‌ عبارت‌ است‌ از:

ارزیابی‌، شناخت‌ و تشخیص‌ اختلال‌ گفتاری‌، ارائه‌ درمان‌ مناسب‌ و دادن‌ مشاوره‌ لازم‌ به‌ بیمار و همراهان‌ وی‌، انجام‌ تحقیق‌ پیرامون‌ موضوع‌های‌ مربوط‌ به‌ این‌ رشته‌ نیز از وظایف‌ دیگر گفتار درمان‌ است‌.

انواع‌ اختلالات‌ گفتاری‌

علت‌های‌ متفاوتی‌ می‌توانند در بروز هنجارهای‌ گفتار و زبان‌ مؤثر باشند. در اینجا در حد ممکن‌ سعی‌ می‌شود که‌ انواع‌ مختلف‌ مراجعین‌ گفتار درمانی‌ با توضیح‌ مختصر پیرامون‌ هر یک‌ ذکر شود.

.1  تأخیر رشد گفتار و زبان‌

طی‌ نمودنمراحل‌ رشد در سنین‌ خاصی‌ انجام‌ می‌شود. هر گاه‌ کودکی‌ در سن‌ به‌ خصوصی‌ به‌ مراحل‌ رشد مربوط‌ نرسد، این‌ مسئله‌ به‌ عنوان‌ تأخیر رشد تعبیر می‌گردد.

مراحل‌ مختلف‌ رشد زبان‌ و گفتار ممکن‌ است‌ به‌ دلایل‌ مختلفی‌ با تأخیر مواجه‌ گردد. مثلاً: کودکی‌ که‌ در یک‌ محیط‌ ساکت‌ بزرگ‌ می‌شود از تحریکات‌ کلامی‌ لازم‌ برای‌ الگو سازی‌ و تقلید محروم‌ است‌ و رشد زبان‌ در وی‌ ممکن‌ است‌ به‌ تأخیر افتد. مثال‌ دیگر، کودکان‌ عقب‌مانده‌ ذهنی‌ هستند. از علل‌ دیگر وجود محیط‌ دو زبانه‌ است‌. بیماران‌ مبتلا به‌ تأخیر رشد گفتار و زبان‌، بیشترین‌ درصد مراجعین‌ گفتار درمانی‌ را به‌ خود اختصاص‌ می‌دهند.

2. زبان‌ ـ پریشی‌

هر گاه‌ زبان‌ در اثر ضایعه‌ مغزی‌ دستخوش‌ آسیب‌ گردد و در این‌ مورد مشکل‌ گفتار زبان‌ پریشی‌ نامیده‌ می‌شود. ضایعه‌ مغزی‌ ممکن‌ است‌ قبل‌ از تولد یا از بدو تولید ایجاد شود که‌ در این‌ صورت‌ عارضه‌ حاصله‌  زبان‌ پریشی‌ دوران‌ رشد نامیده‌ می‌شود. اما اگر ضایعه‌ مغزی‌ پس‌ از دوران‌ زبان‌آموزی‌ ایجاد شود، آن‌ را زبان‌ پریشی‌ اکتسابی‌ می‌نامیم‌ که‌ این‌ دو عارضه‌ متفاوت‌ بوده‌، روش‌های‌ درمانی‌ جداگانه‌ای‌ را می‌طلبد. زیرا در نوع‌ اول‌ باید با روش‌های‌ برنامه‌ریزی‌ شده‌ زبان‌ را به‌ شخص‌ آموزش‌ داد ولی‌ در نوع‌ دوم‌ باید بازآموزی‌ الگوهای‌ زبانی‌ را داشته‌ باشیم‌ زبان‌ پریشی‌ ممکن‌ است‌ درکی‌، بیانی‌ و یا مختلط‌ باشد. در نوع‌ درکی‌ یا حسی‌، بیمار با وجود آن‌ که‌ گفته‌های‌ دیگران‌ را می‌شنود، قادر به‌ فهم‌ محتوای‌ گفتار آنان‌ نیست‌. پس‌ دستورات‌ کلامی‌ را غلط‌ انجام‌ می‌هد و به‌ خطاهای‌ گفتاری‌ خود نیز وقوف‌ ندارد. گفتارش‌ روان‌، اما پر از خطاهای‌ زبانی‌ و خالی‌ از محتواست‌. در این‌ نوع‌ زبان‌ پریشی‌ مراکز زبان‌ مغز آسیب‌ دیده‌اند.

در نوع‌ زبان‌ پریشی‌ بیانی‌، بیمار قادر به‌ تولید صداهای‌ گفتاری‌ نیست‌ و گفتارش‌ عالی‌ از روانی‌ است‌. در واقع‌ نمی‌تواند حرف‌ بزند هر چند که‌ گفته‌های‌ دیگران‌ را تا حدی‌ می‌فهمد و به‌ خطاهای‌ خودش‌ واقف‌ است‌. در این‌ نوع‌ زبان‌ پریشی‌ مراکز بیانی‌ تولید زبان‌ در مغز آسیب‌ دیده‌اند. در این‌ نوع‌ معمولاً به‌ طور توأم‌ فلج‌ نیمه‌ راست‌ بدن‌ نیز مشاهده‌ می‌شود. گاهی‌ وسعت‌ ضایعه‌ بیشتر بوده‌ به‌ طوری‌ که‌ هم‌ مراکز درکی‌ و هم‌ مراکز بیانی‌ صدمه‌ می‌بینند که‌ در این‌ صورت‌ زبان‌ پریشی‌ مختلط‌ نامیده‌ می‌شود.

3. گرفتگی‌ صدا

گروهی‌ از مراجعین‌ گفتار درمانی‌ افرادی‌ هستند که‌ صدایشان‌ به‌ دلایل‌ مختلفی‌ دستخوش‌ آسیب‌ شده‌ است‌ و طیف‌ وسیعی‌ را در بر می‌گیرد. گروهی‌ از این‌ بیماران‌ آنهایی‌ هستند که‌ به‌ دلیل‌ استفاده‌ نادرست‌ در فشار آوردن‌ بر تار صوتی‌ و زیاد حرف‌ زدن‌، تارهای‌ صوتی‌شان‌ ضخیم‌ می‌شود و یا زدگی‌هایی‌ روی‌ آن‌ تشکیل‌ می‌گردد. در نتیجه‌ صدایشان‌ دچار گرفتگی‌ می‌شود. از جمله‌ علل‌ دیگر: عوامل‌ روانی‌، فلج‌ اعصاب‌ حنجره‌ای‌ و… را می‌توان‌ ذکر کرد.

.4 لکنت‌

از اختلالات‌ شایع‌ گفتاری‌ است‌. هر گونه‌ تکرار، کشش‌، مکث‌ و گیر در جریان‌ گفتار که‌ سبب‌ می‌شود گفتار از دید شنونده‌ غیرطبیعی‌ جلوه‌ کند، لکنت‌ نامیده‌ می‌شود.

۵٫ کودکان‌ مبتلا به‌ فلج‌ مغزی‌

کودکانی‌ هستند که‌ قبل‌ از سه‌ سال‌ اول‌ زندگی‌ دچار ضایعه‌ مغزی‌ شده‌ و فلج‌ به‌ صورت‌های‌ مختلفی‌ در بدن‌ آنها ایجاد می‌شود. که‌ گاه‌ با فلج‌ اندام‌های‌ گفتاری‌ همراه‌ است‌. و معمولاً آبریزش‌ دهان‌ را نیز دارند. اغلب‌ صدای‌ بم‌ داشته‌، حجم‌ تنفسی‌شان‌ کم‌ است‌.

6. کودکان‌ مبتلا به‌ شکاف‌ کام‌ و لب‌

گاهی‌ در دوران‌ جنینی‌، جوانه‌های‌ مربوط‌ به‌ لب‌ یا سقف‌ دهان‌ از طرفین‌ بهم‌ نمی‌رسد و بین‌ آنها شکافی‌ باقی‌ می‌ماند. این‌ کودکان‌ تحت‌ عمل‌ جراحی‌ قرار گرفته‌، سپس‌ گفتار درمانی‌ می‌شوند.

7. اختلال‌ تولیدی‌ )بد تلفظ‌ کردن‌ صداها)

به‌ نوعی‌ اختلال‌ گفتاری‌ اطلاق‌ می‌شود که‌ در آن‌ صداهای‌ گفتاری‌ به‌ صورت‌ غلط‌ و نادرست‌ تولید می‌شود که‌ ممکن‌ است‌ به‌ خاطر عدم‌ هماهنگی‌ در عملکرد عضله‌ زبان‌، ایجاد شوند و یا ناشی‌ از کم‌شنوایی‌ و ضعف‌ حس‌های‌ دهانی‌ باشد. گفتار این‌ افراد اغلب‌ نامفهوم‌ است‌ و امکان‌ دارد صداهای‌ گفتاری‌ را خراب‌ تلفظ‌ کنند، آن‌ها را جانشین‌ یکدیگر ساخته‌ یا اینکه‌ حذف‌ کنند و گاه‌ صدایی‌ اضافه‌ تولید کنند.

8. اختلال‌ در خواندن‌

گروه‌ دیگر از مراجعین‌ گفتار درمانی‌ کودکانی‌ هستند که‌ در یادگیری‌ و خواندن‌ و نوشتن‌ با مشکل‌ روبرو می‌شوند. از آنجا که‌ زیربنای‌ این‌ اختلال‌ با روندهای‌ تشخیص‌ شنیداری‌ و ارتباط‌ دادن‌ شکل‌ حروف‌ با صداها مربوط‌ است‌ با روش‌های‌ گفتار درمانی‌ بهبود می‌یابند.

منبع: پزشکان بدون مرز